Van maretak tot mistletoe

's Zomers werkt het niet: gaan staan onder de maretak die volop in Franse vakantiepopulieren groeit. Geheimzinnige bollen, gevormd door naar alle kanten vertakkende, heldergroene stengels met in V-vorm geplaatste bladparen, schemeren door het eigen blad van de gastvrije bomen. Pas als het jaareinde nadert, de groene bessen wit en rijp zijn geworden, de takken afgesneden en in bosjes boven de deuren zijn gehangen, als de maretak plotseling mistletoe genoemd wordt, dán is het echt, mag het, moet het: zoenen! Het kuskruid ziet daar streng op toe.
Dit kerstgebruik is uit angelsaksische landen overgewaaid, maar in heel West-Europa is de maretak - ook bekend als mistletoe, mistel en vogellijm - al duizenden jaren een symbool van vruchtbaarheid en levenskracht. Als zijn gastheer kaal wordt, blijft hij groen: alsof het leven zich in zijn mega-kerstballen concentreert.

De maretak is een halfparasiet op bomen waaraan hij water en voedingszouten onttrekt. Merels en lijsters komen af op de bessen die in december rijp zijn. De met kleefstof omhulde zaden eten ze liever niet: die smeren ze met hun snavels aan de schors van bomen, waar ze blijven plakken als kauwgom onder een schoolbank. Vandaar de naam vogellijm. En de term viscositeit (stroperigheid) komt van zijn latijnse naam: Viscum. Als het zaad kiemt, groeit eerst een stevige zuigwortel door de boombast naar binnen, zich vertakkend zodra levend boomweefsel is aangeboord. Daarna groeit hij uit tot een bolvormige plant. Langzaam. Na een jaar of zeven heeft hij misschien de omvang van een strandbal.

De maretak is in Nederland wettelijk beschermd en alleen in Zuid-Limburg vrij algemeen. In Duitsland groeit hij veel op appelbomen, vooral hoogstamsoorten, en in België en Frankrijk groeit hij massaal in populieren. Soms is hij ook op andere bomen te zien, maar op eiken komt hij weinig voor. Maar áls er dan een groeit, is er iets bijzonders aan de hand. Zeker de druïden in de oudheid vonden dat! Dan werden alle druiden bijeen geroepen voor een plechtigheid in witte gewaden, een midwinterceremonie. De maretak werd met een gouden sikkel geoogst en mocht de grond niet raken. Er werden witte lakens onder de boom gelegd. Asterix-kenners zien hier Panoramix in aktie en weten van de toverdrank.
Lange tijd werden bosjes maretak aan een balk in de stal gehangen: dat zou de mare (=heks) verjagen en zo het vee vruchtbaar houden. Nu wordt er met kerst onder de maretak gekust. En in Frankrijk staat men eronder om - klokslag 0.00 uur van het nieuwe jaar - de beste wensen uit te spreken.

Dus trekken bloemenhandelaars massaal de bossen in om met gevaar voor eigen leven maretak uit hoge bomen te snijden? Welkom in 2012, dat hoeft niet meer: maretak wordt nu ook gekweekt. Op bomen, dat wel.